صفحه اصلی سایت محسنی Ostan Markazi

به صفحه ای اینترنتی خاندان محسنی اراکی خوش امدید




استان مرکزی

  • نقشه تقسیمات استان مرکزی؛ عکس از سازمان نقشه برداری کشور


    استان مرکزی: از شمال به استان‌های تهران و قزوین، از غرب به استان همدان، از جنوب به استان‌های لرستان و اصفهان و از شرق به استان‌های تهران، قم و اصفهان محدود شده است.

    این استان با مساحتی حدود 29000 کیلومتر مربع دارای ۸ شهرستان، ۱۵ بخش، ۱۹ شهر، ۶۰ دهستان و ۱۳۹۴ آبادی دارای سکنه است. مرکز این استان شهر اراک و شهرهای مهم این

    استان عبارت‌اند از: خمین، ساوه، محلات، دلیجان، تفرش، شازند، آشتیان و ازنا. .

    استان مرکزی به عنوان چهار راهی است که استان های غربی-شرقی و شمالی-جنوبی را به یکدیگر متصل می کند. این استان علاوه بر موقعیت خاص جغرافیایی به سبب وجود کارخانه های صنعتی

    از قبیل نیروگاه، کارخانه های پتروشیمی، ماشین سازی، کمباین سازی، آلومینیوم سازی و انبوهی از شرکت ها و کارخانه های صنعتی و تولیدی؛ یکی از قطب های صنعتی کشور می باشد.

    نام استان مرکزی برای اولین بار در سال ۱۳۲۶ خورشیدی مطرح گردید. در آن سال استان مرکزی (به مرکزیت تهران) پهنه وسیعی از مرکز کشور شامل شهرهای تهران، قزوین، ساوه، قم، دماوند و محلات بود. در سال ۱۳۳۹ شهرهای اراک و کاشان به استان مرکزی اضافه شدند تا سرانجام در سال ۱۳۵۶ با انتقال مرکز استان از تهران به اراک، نام مرکزی بر روی استان باقی ماند.

    از نظر واژه شناسی، مرکزی یک صفت است که ریشه‌ای غیر فارسی دارد.

    در سال ۱۳۸۹ پیشنهاد تغییر نام استان به استان آفتاب را مطرح گردید دلیل وی برای طرح این پیشنهاد روشن نبودن نام مرکزی در تبیین هویت و معرف فرهنگ استان بود. بعد از این برای تغییر نام استان نام‌های دیگری مانند واستان اراک نیز پیشنهاد شد.

    آب و هوا

    آب و هوای استان به علت وجود کوه‌های مرتفع، مجاورت با حاشیه مرکزی ایران، همجواری با بخشی از منطقه حوض سلطان، کویر میقان و حوزه آبریز دریاچه نمک و همچنین قرار گرفتن در محل تلاقی دو رشته کوه البرز و زاگرس، دارای آب و هوایی متنوع است. همچنین جهت و جریان وزش بادهای غربی ـ مدیترانه‌ای و اقیانوس اطلس، توده‌های هوای فشار زیاد اقیانوس هند و

    جریانهای سرد آسیای مرکزی شرایط اقلیمی استان را تحت تأثیر خود قرار می‌دهد

    مهمترین انواع آب و هوای استان عبارتند از: آب و هوای نیمه بیابانی در مناطقی چون ساوه و زرندیه، آب و هوای معتدل کوهستانی همراه با زمستان سرد و تابستان معتدل، در شهرستان‌هایی مانند اراک، خمین، تفرش و محلات. آب و هوای سرد کوهستانی با زمستانی سرد و برفی و تابستانی خنک در محدوده‌های جغرافیایی شهرستان شازند

    استان مرکزی در دوره کواترنری مرطوب بوده و بارش‌های آن روزگار که باعث شسته شدن رسوبات از کوه‌ها و انباشت آنها در بخش‌های پست شده دشت‌های حاصلخیزی چون دشت فراهان، دشت شازند، دشت ساوه و دشت زرند را به وجود آورده‌است. پست‌ترین نقطه استان دشت مسیله با ۹۵۰ متر بلندا از سطح دریاست.

    کویر

    کویر میقان در نزدیکی شهر داوودآباد

    دریاچه‌ها و تالابها

    تالاب میقان در شمال شرقی اراک

    دریاچه میقان

    این دریاچه در شمال شرقی اراک و در دشت فراهان قرار دارد، مساحت اش بسته به میزان بارندگی از صد تا صد و ده کیلومتر مربع تغییر می‌یابد. آب این دریاچه شور است. از نظر اقلیم زمستان‌های معتدلی دارد و همین سبب شده تا در پاییز و اوایل زمستان زیستگاه پرندگان و به ویژه پرندگان مهاجر باشد.

    دریاچه خورهه

    این دریاچه دائمی از یکی از معدود دریاچه‌های معدنی استان مرکزی است. خودجوش است و حاوی ترکیبات گوگردی، غیر از آن به سبب جایگاه تاریخی اش مورد اهمیت است. همچنین از لحاظ علم پزشکی نیز مورد توجه است.

    دریاچه قاسم‌آباد

    دریاچه‌ای طبیعی است در غرب خنداب، در منطقه‌ای کوهستانی بین روستاهای اوچ تپه و قاسم‌آباد. میزان آب اش بسته بارندگی متغیر است به گونه‌ای که در سال‌های خشک سالی گاهی خشک می‌شود و در سال‌های بارندگی قابل قایقرانی است. وسعت اش بین دو تا سه کیلومتر متغیر است و در پاییز و ابتدای زمستان محل تجمع پرندگان مهاجر است.

    کوه‌ها

    ۷۵٪ از مساحت استان را ناهمواری‌ها تشکیل داده‌است. کوه‌های استان مرکزی که در دوره ترشیاری شکل گرفته‌اند از شمال غربی به جنوب شرقی کشیده شده‌اند. کوه‌های استان مرکزی دو گروه هستند یکی کوه‌های مرکزی در شهرستان‌های کمیجان، تفرش و قسمت‌هایی از ساوه و دیگری کوه‌های زاگرس در جنوب استان و در شهرهای شازند و خمین. کوه‌های راسوند در جنوب شازند و سفیدخانی در جنوب اراک از مهمترین کوه‌های استان هستند و قله شهباز با ۳۳۸۸ بلندی، در کوه‌های راسوند بلندترین کوه استان محسوب می‌شود.

    رودخانه‌ها

    در حال حاضر میزان آب بدست آمده از رودخانه‌ها، قنات‌ها و چشمه‌ها در استان حدود۲/۴ میلیارد متر مکعب است که تنها ۵۰ درصد از این حجم به مصرف کشاورزی می‌رسد.

    چشمه‌ها

    چشمه‌های موجود در استان همانند: چشمهٔ عمارت، چشمهٔ عباس‌آباد، چشمهٔ پنجعلی، چشمهٔ اسکان، چشمهٔ انجدان، چشمهٔ محلات، چشمهٔ سنگستان و چشمهٔ بالقلو نقش مهمی در تأمین آب مصرفی استان دارد.

    جغرافیای سیاسی

    تقسیمات کشوری

    در سال ۱۳۱۶ کشور ایران به ۲۷ قسمت تقسیم گردید که شهرهای ساوه، زرند، عراق عجم، خمین (کمره)، گلپایگان، خوانسار و محلات از قسمت‌ها اصلی این تقسیم‌بندی بودند، در همان سال براساس قانون کشور به ۱۰ استان و ۴۹ شهرستان تقسیم گردید که استان‌ها برحسب شماره نام‌گذاری گردیدند که استان مرکزی امروزی در استان یکم قرار داشت.

    در تغییر دیگری که در قانون تقسیمات کشوری در سال ۱۳۳۹ اتفاق افتاد، استان‌ها به جای نام به اسامی اصلی و تاریخی خود نامیده شدند و براساس این قانون کشور به ۱۴ استان، ۶ فرمانداری کل، ۱۳۹ فرمانداری، ۴۹ بخش‌داری تقسیم گردید که بخش اعظم استان مرکزی فعلی در استان مرکزی آن زمان به مرکزیت شهر تهران قرار گرفت، براساس قانون مورخه ۸/۱۲/۱۳۵۶ استان مرکزی به دو استان تهران به مرکزیت شهر تهران و استان مرکزی به مرکزیت اراک تبدیل شد، که شهرهای تابعه استان مرکزی به این شرح بودند: اراک، ساوه، قم، خمین، تفرش، کاشان

    براساس تصویب‌نامه سال ۱۳۵۷ شهر کاشان از استان مرکزی جدا به استان اصفهان افزوده شد، براساس قوانین سال‌های ۱۳۵۸ و ۱۳۵۹ شهرهای سربند و دلیجان به استان مرکزی اضافه و در سال ۱۳۶۵ شهرستان قم از استان مرکزی جدا و به استان تهران الحاق و در سال ۱۳۷۵ مستقلاً به استان تبدیل گردید.

    استان مرکزی به دلیل قرارگیری در مرکز کشور و مجاورت با حکومت‌های بزرگ قبل از اسلام از اهمیت خاصی برخودار بود و به همین دلیل شهرهایی که در منطقه وجود دارند از لحاظ تاریخی اهمیت پیدا کرده‌اند. از جمله این شهرها می‌توان به نراق، آوه، آستانه، نیم‌ور و ساروق و کرهرود اشاره کرد.

    تاریخــچه تشكیــل استــان مرکزی

    بررسیهای نشان می دهد ، سه ایالت مادها شامل بیت كاری ، مادای و پاسارگارد كه به ماد سفلی معروف بوده در محدوده شهرستان اراك امروزی قرار داشته و این محدوده شامل منطقه وسیعی از حوزه شازند ، خنداب ، فراهان ، وفس تا آشتیان و تفرش و قسمتهایی از ساوه را شامل می شد ه است در دوره هخامنشیان ، استان مركزی بخشی از ساتراپ دهم بوده و در زمان اشكانیان جزء ولایت ماد بزرگ و در دوره ساسانیان در كوست خوریزان قرار داشت . جغرافی نویسان موقعیت استان مركزی را از قرن اولیه هجری ، جزئی از بلاد كهستان یا كوهستان یا قهستان و یا جبال اعلام نموده كه در زمان سلاجقه به عراق عجم تغییر نام یافته است . از اواخر عهد قاجاریه تا سال 1316 استان مركزی جزء یكی از ولایتها بوده و بعد از این سال در محدوده استان یكم به مركزیت شهر رشت قرار گرفت . در سال 1326 با تغییراتی كه در تقسیمات كشوری به وجود آمد شهرستان اراك و سایر شهرستانهای استان در محدوده استان مركزی ( تهران ) به مركزیت شهر تهران قرار گرفت . و در سال 1356 دولت وقت تصمیم گرفت مركز استان مركزی و به مركزیت تهران را به اراك منتقل كند وی بعد از مدتی به واسطه مواجه شدن با مشكلات عدیده ای از این اقدام منصرف گردید و تصمیم گرفت استان مركزی را به دو استان تهران به مركزیت تهران و استان مركزی به مركزیت شهر اراك تفكیك نماید و متعاقب این تصمیم عملاً استان مركزی تاسیس شد كه شهرستانهای آن عبارت بودند از اراك ، ساوه ، خمین ، محلات ، تفرش ، كاشان ، قم و آشتیان پس از مدتی شهرستانهای كاشان و قم از استان منتزع شدند و شهرستانهای دلیجان در سال 1358 و شازند ( سربند ) در سال 1359 و شهرستانهای زرندیه و كمیجان در سال 1382 تاسیس گردید . همچنین پس از تشكیل استان بخشهای خنداب ، سربند ( هندودر ) كمره ، زالیان و میلاجرد به تعداد بخشهای استان اضافه شده اند و در حال حاضر استان مركزی دارای 10 شهرستان ، 18 بخش و 61 دهستان و 28 نقطه شهری است . بخش میلاجرد در سال 1381 تاسیس شده است . شهر اراك مركز استان مركزی در 270 كیلومتری تهران قرار گرفته است . این شهر بنا بر عللی به دستور فتحعلی شاه قاجار بوسیله یوسف خان گرجی (( سپهدار عراق )) در سال 1231 هجری قمری ساخته شده است یكی از اهداف بنای شهر ایجاد مركز نظامی برای تامین امنیت منطقه بود ، نخست نام شهر یا قلعه نو بنیاد ( قلعه سلطان آباد ) نام گرفت و پس از چندی واژه ( قلعه )) از آن حذف شد و به نام (( سلطان آباد)) نامیده شد . سابقه تاریخی و فرهنگی : با بررسیهای بعمل آمده سه ایالات مادها شامل بیت كاری –مادای و پاساردا كه به ماد سفلی معروف بوده در محدوده شهرستان اراك امروزی قرار داشته و این محدوده شامل منطقه وسیعی از حوزه شازند ، خنداب ، فراهان ، وفس تا آشتیان و تفرش و قسمتهایی از ساوه را شامل می شده است . در دوره هخامنشیان استان مركزی بخشی از ساتراپ دهم بوده و در زمان اشكانیان جزء ولایت ماد بزرگ و در دوره ساسانیان در كوست خوریزان قرار داشت . جغرافیا نویسان موقعیت استان مركزی را از قرن اولیه هجری ، جزئی از بلاد كهستان یا كوهستان یا قهستان و یا جبال اعلام نموده اند كه در زمان سلاجقه به عراق عجم تعییر نام یافت . از اواخر عهد قاجاریه تا سال 1316 استان مركزی جزو یكی از ولایتها بوده و بعد از این سال در محدوده استان یكم به مركزیت رشت قرار گرفت تا اینكه در سال 1356 به عنوان استان تعیین گردید . برخی از شهرهای استان دارای سابقه تاریخی كهن هستند از جمله ساوه (دوره سلوكیان) آستانه (سلوكیان) آشتیان